15/05/2020 11:07:54 AM

ĐỔI MỚI KINH DOANH TRONG KỶ NGUYÊN SỐ (Bài 1)

(Lượt xem: 376)

ĐỔI MỚI KINH DOANH TRONG KỶ NGUYÊN SỐ (Bài 1)

TS. Phạm Anh Tuấn

I. BỐI CẢNH KINH DOANH VÀ ÁP LỰC CẠNH TRANH TRONG NỀN KINH TẾ 4.0

1.1 “Future – Now” hay bối cảnh mới của nền kinh tế 4.0

Chúng ta đang chứng kiến buổi bình minh của thời đại công nghiệp 4.0 khi mà hàng loạt tiến bộ công nghệ, đặc biệt là công nghệ số bắt đầu mang lại những tiện ích vốn trước đây chỉ xuất hiện trong sách khoa học viễn tưởng, đồng thời gây ra những biến đổi sâu sắc ở nhiều khía cạnh của cuộc sống, định nghĩa lại các ngành công nghiệp, làm thay đổi các quan hệ lao động, v.v. Ngày nay, những công nghệ như đám mây (cloud), dữ liệu lớn (big data), trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (AR/VR), chuỗi khối (blockchain), v.v. không chỉ là những khái niệm thời thượng nữa mà đã thực sự được ứng dụng rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp, giúp gia tăng đáng kể hiệu quả kinh doanh và chất lượng cuộc sống.

Cùng lúc đó, các loại công nghệ có tính nền tảng khác như công nghệ sinh học, công nghệ nano, lượng tử, năng lượng tái tạo cũng đạt được những tiến bộ quan trọng. Sự phát triển mạnh mẽ của các loại công nghệ số và khả năng tích hợp của nhiều loại công nghệ khác nhau đang tác động mạnh mẽ tới cách chúng ta học tập, tìm kiếm thông tin, sản xuất, kinh doanh, tiêu thụ, đi lại và đặc biệt là giao tiếp và tương tác với nhau.

Khi công nghệ 4G được nghiên cứu và phát triển, bản thân những người làm ra nó cũng không biết được sự kết hợp giữa 4G và những công nghệ khác, đặc biệt là điện toán đám mây và dữ liệu lớn đã làm xuất hiện những mô hình kinh doanh hoàn toàn mới, thường được gọi là kinh tế chia sẻ, như Uber, Airbnb, Netflix. Đặc biệt hơn, những mô hình kinh doanh này thậm chí còn góp phần tạo ra những trào lưu xã hội mới, đó là xu hướng từ bỏ ham muốn sở hữu vật chất (đi xe chung thay vì bỏ tiền mua một chiếc xe mới) hay chào đón người lạ đến ở nhà mình (dịch vụ cho thuê phòng ngủ mà gia chủ không dùng đến trên Airbnb).

Trong lĩnh vực kinh tế, dễ nhận thấy là cuộc cách mạng kỹ thuật số đã làm tê liệt nhiều chiến lược kinh doanh truyền thống, đặt ra yêu cầu cho các CEO cân nhắc lại chiến lược kinh doanh và điều chỉnh nhiều nội dung, phương thức vận hành doanh nghiệp. Những doanh nghiệp thành lập trước thời kỳ phát triển của Internet đang đối mặt với một thách thức khắc nghiệt: rất nhiều những nguyên lý nền tảng và những giả định lâu nay chi phối doanh nghiệp và làm cho doanh nghiệp lớn mạnh không còn giá trị nữa. Cạnh tranh không còn đơn thuần diễn ra giữa các đối thủ tương đồng trong cùng ngành nữa mà ngày càng diễn ra theo hướng “bất đối xứng” giữa các đối thủ hoàn toàn khác nhau về kinh nghiệm, mô hình kinh doanh hay hệ giá trị.

Gần đây tại Hà Nội, trong một sự kiện có tên gọi “Future-Now”, thông qua việc trình diễn hàng loạt những tiến bộ công nghệ đỉnh cao như AI, AR/VR, tập đoàn Microsoft nhắn nhủ tới các đại diện doanh nghiệp rằng ngay bây giờ, chúng ta đã được chạm tới những công nghệ đến từ tương lai và doanh nghiệp cần tư duy ngay tới các nhu cầu, hành vi của khách hàng trong 5 năm, 10 năm tới nếu không muốn bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua ngày càng khốc liệt.

1.2  Chuyển đổi số trong kinh doanh

1.2.1 Khái niệm chuyển đổi số

Chuyển đổi số là quá trình sử dụng công nghệ số trong các quy trình kinh doanh mới, hoặc sửa đổi các quy trình kinh doanh cũ, thay đổi văn hóa làm việc, nâng cao trải nghiệm khách hàng để đáp ứng yêu cầu của kinh doanh và thay đổi của thị trường, giảm chi phí vận hành, đem lại lợi nhuận cao hơn cho doanh nghiệp. Cần nhấn mạnh, chuyển đổi số là sự chuyển đổi từ phương thức làm việc truyền thống sang dùng kỹ thuật số để tiết kiệm thời gian và kinh phí, chứ không phải là số hóa những tài liệu giấy tờ đã có dưới dạng PDF hay ảnh rồi lưu trữ vào máy tính. Ví dụ, khách hàng của một ngân hàng mất thời gian điền tên họ, tài khoản, số tiền... vào mẫu giấy chuyển tiền, ký tên, sau đó nhân viên ngân hàng vẫn phải điền thông tin vào máy tính, ký, quét tờ khai và chứng minh nhân dân để lưu trữ, mất 30 phút của khách và nhân viên, chưa kể lỗi do viết tay và gõ phím. Đó là cách làm việc truyền thống. Trong khi đó, khách hàng của công ty viễn thông muốn đổi gói cước từ 3G lên 4G, ở văn phòng đại diện, chỉ cần điền mã số khách hàng trên máy tính bảng. Mọi thông tin khách hàng hiện ra và khách ký tên trên tablet. Thông tin tự động lưu về hệ thống chăm sóc khách hàng và gửi tin nhắn, email thông báo gói cước đã thay đổi... Đó là chuyển đổi số.

Năm 2007, IDC đã chỉ ra SMAC là xu hướng của thế kỷ 21. SMAC gồm Social (Xã hội), Mobile (Di động), Analytics (Phân tích dựa trên nền tảng dữ liệu lớn) và Cloud (Điện toán đám mây). Còn theo Gartner, công nghệ số và kinh doanh công nghệ số là chất xúc tác cho sự thay đổi đang ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa người và máy và mang đến kết quả tốt hơn cho khách hàng. Theo công ty tư vấn McKinsey, trong khi 90% doanh nghiệp nói họ đang tham gia vào một số hình thức số hóa, chỉ 16% nói đang có quyết tâm táo bạo. Nghiên cứu chỉ ra rằng cửa sổ cơ hội để đưa ra chiến lược chuyển đổi số phù hợp vẫn còn mở rộng, nhưng chưa lâu.

Cần phân biệt hai khái niệm “chuyển đổi số” và “số hóa”. Số hóa được hiểu là việc biến đổi các giá trị thực sang dạng số, ví dụ như việc thay vì quản lý hồ sơ nhân viên bằng file cứng thì nay bộ phận nhân sự các doanh nghiệp đã có thể nhập liệu lên file excel và quản lý trên đó. Còn “chuyển đổi số” là khi có dữ liệu được số hoá rồi, chúng ta phải sử dụng các công nghệ như AI, Big Data… để phân tích dữ liệu, biến đổi nó và tạo ra một giá trị khác. Có thể hiểu chuyển đổi số là mức độ cao cấp hơn số hóa[1]. Ví dụ Google chỉ một trong rất nhiều công ty trên toàn cầu thành công trong việc không chỉ thay đổi mô hình kinh doanh, mà còn tăng lợi nhuận nhờ chuyển đổi số.

1.2.2 Chuyển đổi số xuất hiện khi nào?

Có ý kiến cho rằng, sự bùng nổ chuyển đối số bắt đầu từ 2013, khi doanh thu của các cửa hàng bán lẻ ở Mỹ, nhân dịp giáng sinh và tết dương lịch giảm xuống 50% và doanh thu mua bán trực tuyến qua Internet tăng 81% so với ba năm trước đó. Thực ra, chuyển số đổi đã xảy ra trước, như mọi người không viết thư trên giấy mà nhắn tin, gửi thư điện tử qua điện thoại hay Internet, khiến bưu điện truyền thống gần như phá sản.

Sony Wakman thống trị trên thị trường nghe nhạc từ năm 1979, rồi ngủ quên trên chiến thắng và đến 2010 phải ngừng sản xuất khi các thiết bị số ra đời như iPod, iPhone và điện thoại Android. Cái tên Sony mờ dần đi trong ngành âm nhạc.

Năm 1998, Amazon giới thiệu hệ thống thương mại điện tử - bán sách trực tuyến, làm các nhà máy in sách gần như phá sản. Báo giấy thay dần bằng báo chí điện tử khi khi máy tính bảng ra đời và nhiều người đọc tin tức trực tuyến nhiều hơn.

Netflix không có hạ tầng viễn thông nhưng phát triển thành công dịch vụ xem phim theo yêu cầu khắp thế giới. Từ một công ty dẫn đầu về viễn thông với nhiều chi nhánh ở 12 nước châu Âu và 6 nước châu Mỹ La-tinh, Liberty Global chỉ còn vận hành ở bốn nước vì không nghĩ rằng Netflix với phần mềm qua Internet có thể chiếm được một lượng khách hàng xem phim khổng lồ.

Booking.com ở Hà Lan có thể quyết định giá khách sạn ở Venice, London, Paris, Phú Quốc... Mỗi ngày, hơn 1.550.000 phòng được đặt trước trên Booking, trang web hoạt động với 43 ngôn ngữ, có 28 triệu danh sách gồm 148.000 điểm đến tại 228 quốc gia và các vùng lãnh thổ.

Tháng 6/2017, Vinasun Taxi đòi Grab bồi thường 4,8 tỷ VND vì những thiệt hại gây ra cho doanh nghiệp nhưng cuối cùng thua kiện. Grab, với phần mềm nhỏ trên điện thoại thông minh, đã chiếm được phần lớn thị trường taxi công nghệ ở Việt Nam và tạo ra sân chơi công bằng hơn cho các tài xế.

Vậy chuyện gì đã xảy ra? Nhờ các sản phẩm số quanh ta như điện thoại thông minh, máy bay không người lái, xe tự hành, các thiết bị IoT, điện toán đám mây, Facebook, Google, 4G rồi 5G..., số người kết nối Internet nhiều hơn, các phần mềm miễn phí nhiều hơn, vận tốc truyền dữ liệu nhanh gấp nhiều lần sau mỗi năm và lượng dữ liệu khổng lồ được thu thập từ người dùng và các thiết bị IoT.

Apple, Amazon, Netflix, Booking, Grab... thành công bởi họ nắm bắt được các công nghệ số đang là xu hướng của thời đại và biết vận dụng sáng tạo vào việc kinh doanh của mình. Chuyển đổi số được đưa vào ở hầu hết các công ty lớn như KPN, KLM, ABN-AMRO bank, Vodafone-Ziggo, Heineken... Tuy vậy, ở một số công ty, sự thay đổi rất chậm do sức ì quá lớn, chiến lược mơ hồ, không biết phải làm gì để đạt được mục đích, mối quan hệ giữa phòng kinh doanh và kỹ thuật vẫn không được cải thiện. 

1.2.3 Một số vấn đề đặt ra khi chuyển đổi số


Quá trình triển khai chuyển đổi số tại các doanh nghiệp đặt ra hàng loạt vấn đề mới cần xử lý. Các doanh nghiệp cần suy nghĩ vai trò của CNTT thế nào, đã phục vụ tốt các giá trị cốt lõi của mình chưa, đã dễ thay đổi nhanh theo yêu cầu kinh doanh chưa.

- Doanh nghiệp nên sử dụng phần mềm nào quản lý các quy trình, tài liệu, bảo mật và xác thực người dùng trực tuyến, giảm chi phí phát triển các chức năng mới, và các thay đổi không ảnh hưởng đến chức năng kinh doanh hiện tại. Có nên dùng nền tảng điện toán đám mây hay không, đã lưu trữ và thu thập thông tin khách hàng hay đối thủ tốt chưa và có nên lưu trữ trên nền tảng dữ liệu lớn hay không?

- Cách tổ chức CNTT và kinh doanh đã hiệu quả chưa hay vẫn theo chiều dọc tách biệt nhau?

- Cách tổ chức doanh nghiệp và quản lý nhân sự theo phòng ban hay theo nhóm, tổ chức các dự án theo phương pháp Waterfall - Thác đổ, Prince 2, PMI hay Agile - Linh hoạt như Safe, Less, Dad...?

- Cách phục vụ khách hàng tốt chưa, có phải khách hàng là trung tâm không, làm sao giữ chân khách hàng, đã biết gì về các đối thủ, biết sử dụng và phân tích các hành vi của khách hàng từ các mạng xã hội dựa trên nền tảng dữ liệu lớn hay chưa?

- Làm sao tạo ra sân chơi công bằng, phát huy sự sáng tạo của mọi thành viên trong doanh nghiệp để đổi mới sản phẩm hay dịch vụ theo ý thích của khách hàng và làm sao trong thời gian ngắn nhất có thể đưa sản phẩm mới ra thị trường?

- Tuỳ theo dịch vụ và sản phẩm của từng doanh nghiệp nên ứng dụng các công nghệ số như thế nào cho phù hợp, cần tham vấn các chuyên gia CNTT lập ra chiến lược chuyển đổi số riêng, phù hợp với kinh phí và khả năng của mình.

Về phía nhà nước, việc hoàn thiện khung pháp lý rất quan trọng trong quản lý, đảm bảo cho chất lượng sản phẩm, giải quyết tranh chấp bảo hành hay vận chuyển hàng hóa... cũng như thu thuế ra sao nếu các thanh toán đều bằng tiền mặt. Nhà nước cần thẩm định các giải pháp thanh toán trực tuyến đã có, chọn ra một giải pháp tốt, đảm bảo cho người dùng, thúc đẩy nhận thức hơn nữa về phát triển các hệ thống thương mại điện tử và dịch vụ trực tuyến trên nền tảng điện toán đám mây. Hiện các cơ quan vẫn lưu văn bản và tài liệu, vừa trên máy tính và trên giấy, lãng phí và ảnh hưởng đến môi trường, cần thay đổi thành văn phòng không giấy. Đó là việc chuyển đổi ý nghĩa, có thể làm được ngay trong thời gian ngắn và tiết kiệm nhiều tỷ đồng.

Chuyển đổi số là thách thức nhưng là hướng đi tất yếu của doanh nghiệp muốn tồn tại trong thập kỷ tới. Các doanh nghiệp kinh doanh theo kiểu truyền thống cần thay đổi nếu không sớm muộn cũng sẽ thất bại và bị đào thải trong cuộc chơi hiện nay với cạnh tranh ngày càng khốc liệt cả chiều rộng và chiều sâu.

1.3     Áp lực cạnh tranh đặt ra với doanh nghiệp trong thời đại số

Tiêu đề một bài báo gây xôn xao trên tờ Wall Street Journal gần đây “Tech Giants rethink the Businesses that Made them Big” ám chỉ việc ngay cả những ông lớn công nghệ như Apple, Facebook, Google, Amazon cũng đang phải tư duy lại về mô hình kinh doanh đã giúp họ có được vị thế dẫn đầu trong ngành của họ hiện nay dù dòng tiền đổ về tài khoản của họ vẫn đang tiếp tục tăng. Amazon chính là công ty thành công nhất trong lịch sử xét về khía cạnh đổi mới mô hình kinh doanh, từ công ty bán sách trực tuyến, nay trở thành nền tảng thương mại điện tử bán mọi thứ và còn là nhà cung cấp dịch vụ đám mây lớn nhất thế giới với thị phần chiếm gần 50% thị trường toàn cầu. Nếu ngôi nhà thông minh được dự báo là trận địa tiếp theo nhắm tới của nhiều ông lớn công nghệ bao gồm cả Amazon và Google thì Facebook bắt đầu tìm cách lấn sân sang mảng Fintech với dự án Libra còn Google đặt cược lớn vào mảng xe tự hành.

Có thể thấy rằng, vấn đề gây đau đầu nhất cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp trong thời gian tới không phải là lựa chọn công nghệ nào trong cả rừng công nghệ tiên tiến mới nhất, hay phân bổ ngân sách marketing giữa các kênh, các phân khúc khách hàng như thế nào hợp lý nhất, mà là nên tiếp tục trung thành với mô hình kinh doanh hiện tại hay phải theo đuổi, thử nghiệm một mô hình kinh doanh hoàn toàn mới lạ so với trước đây. Bài học nhiều công ty lớn trước đây gục ngã ngay từ trên đỉnh như Kodak, Nokia luôn là lời cảnh báo khắc nghiệt nhất cho bất cứ công ty nào, ở bất cứ ngành nào.

Nước ta cũng đang bắt đầu nhen nhóm một làn sóng các mô hình kinh doanh mới, chủ yếu được khởi xướng bởi các startup năng động, tập trung vào các nền tảng như Be (gọi xe), Vnpay (trung gian thanh toán), GHN & Xtaypro (giao nhận), iCheck (truy xuất nguồn gốc hàng hóa), Homa (ngôi nhà thông minh), Base (dịch vụ phần mềm dạng SAAS), v.v. Các tập đoàn và doanh nghiệp lớn trong nước cũng bắt đầu tìm cách đa dạng hóa các nguồn doanh thu khi bắt tay thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới, như Viettel tiến vào lĩnh vực ngân hàng số với Viettelpay, FPT hợp tác chiến lược với Rạng Đông cung cấp giải pháp chiếu sáng thông minh, VietjetAir cung cấp dịch vụ giao hàng siêu tốc, còn Vingroup với siêu ứng dụng VinID hứa hẹn cung cấp mọi sản phẩm đến tay người dùng từ ly cà phê đến vé xem hòa nhạc với chỉ vài cú nhấp chuột.

Để nền kinh tế đất nước thực sự cất cánh trong kỷ nguyên số, rất cần những mô hình tăng trưởng mới lấy đổi mới sáng tạo làm động lực và dữ liệu làm “nguyên liệu chính”. Đặc biệt, các mô hình kinh doanh mới, các nền tảng, hệ sinh thái số, ứng dụng các công nghệ mới nhất, đáp ứng nhu cầu thay đổi của khách hàng với đòi hỏi ngày càng cao về tốc độ, trải nghiệm và tính tùy chỉnh sẽ là yếu tố then chốt giúp các doanh nghiệp Việt Nam có thể cạnh tranh sòng phẳng với các đối thủ không chỉ trên sân nhà mà cả trên thị trường quốc tế và khu vực.

(Xem thêm các bài tiếp theo)

Tài liệu tham khảo

Cải tổ doanh nghiệp trong thời đại số. TP. HCM: NXB Tổng hợp (2017).

Cuộc Cách mạng Nền tảng. Hà Nội: Alpha Books, Nhà Xuất bản Công thương (2017).

Viện Lãnh đạo và Quản lý. Nguyễn Khắc Hùng (CB). Kỹ năng quản lý, lãnh đạo (Tập 1, 2 và 3). Nxb. ĐHQG Hà Nội (2015), Nxb. Hồng Đức (2017, 2019).

Rogers D. The Digital Transformation Playbook. USA: Columbia Business School (2015, Bản tiếng Anh).

https://www.amis.vn/tin-tuc/newsid/5577/chuyen-doi-so-la-gi-vi-sao-doanh-nghiep-can-chuyen-doi-so/

Đối tác
Hỗ trợ trực tuyến

Điện thoại để được tư vấn tốt nhất

Dự án
  • Dự án JICA-ONA tăng cường năng lực cho Văn phòng Quốc hội

    Dự án JICA-ONA tăng cường năng lực cho Văn phòng Quốc hội

    Kể...

  • Dự án: Hỗ trợ “Chương trình Quản trị Công và Cải cách Hành chính (GOPA giai đoạn I & II, 2007 – 2014)
    Quản trị công và Cải cách hành chính (CCHC)” là chương trình do Chính...
  • Gói thầu: Khảo sát dữ liệu cơ bản cho Dự án JICA hỗ trợ tăng cường năng lực Văn phòng Quốc hội
    Từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 9 năm 2017, JICA đã hỗ trợ thực hiện Dự án Tăng cường...
  • Dự án: Xây dựng chương trình, tài liệu đào tạo, bồi dưỡng theo chức danh, vị trí việc làm cho tỉnh Bắc Giang
    Mục đích chung là thiết kế khung chương trình và xây dựng bộ tài liệu đào tạo, bồi dưỡng cho...
  • Dự án: Xây dựng chương trình và bộ tài liệu bồi dưỡng công chức chuyên trách cải cách hành chính
    Mục đích chung là phát triển và chuyển giao chương trình và tài liệu bồi dưỡng chuyên sâu cho công...
  • Dự án: Biên soạn chương trình, tài liệu nghiệp vụ quản lý công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức
    Mục đích chung của gói thầu là thiết kế, xây dựng chương trình, biên soạn nội dung tài liệu bồi...
  • Dự án rà soát hệ thống cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức
    Mục đích của dự án: Tổ chức rà soát đánh giá hiện trạng hệ thống cơ sở đào tạo, bồi...
  • Dự án xây dựng chương trình, tài liệu đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra
    Mục đích của dự án: Tư vấn xây dựng chương trình và hệ thống các chuyên đề, báo cáo bổ trợ...
  • Dự án xây dựng chương trình, biên soạn tài liệu đào tạo, bồi dưỡng lãnh đạo cấp phòng
    Mục tiêu của dự án này là: Xây dựng chương trình và biên soạn tài liệu giảng dạy, đảm bảo...
  • Dự án phát triển đào tạo năng lực cho công chức Thành phố Hồ Chí Minh
    Mục đích của dự án này nhằm hỗ trợ nâng cao năng lực chính quyền Thành phố HCM trong xây...